De fietsende verzetsheld

Nadat Gino Bartali in 1938 op superieure wijze de Tour de France won, noemde Tour-organisator Henri Desgrange hem ‘de grootste wielrenner aller tijden’.

Eerder had deze Italiaan ondermeer al tweemaal de Giro gewonnen. Door miljoenen landgenoten werd hij vereerd als een godheid. Het fascistische regime wilde hem daarom graag gebruiken voor hun propaganda.

De vrome Bartali, alias De Fietsende Monnik, moest echter niets hebben van Mussolini’s regime. Tot grote ergernis van de fascisten weigerde hij om lid te worden van Mussolini’s partij.

Ondergrondse verzet

Tijdens de Tweede Wereldoorlog raakte Gino Bartali betrokken bij het ondergrondse verzet tegen het fascistische regime. Zijn gigantische populariteit als wielerkampioen bleek toen zeer goed van pas te komen. Bartali was de beste koerier, die het verzet zich kon wensen.

Vaak vertrok hij al om vijf uur ’s ochtends op zijn racefiets, voor tochten van bijna 400 kilometer. Als hij onderweg halt moest houden bij een militaire controlepost, beweerde Bartali tegen de soldaten dat hij aan het trainen was.

De meeste militairen reageerden zeer enthousiast als ze de wielerkampioen ontmoetten. Ze vroegen een handtekening van hem, wensten hem veel succes en applaudisseerden zelfs, wanneer Bartali weer verder fietste.

De militairen konden niet vermoeden dat hun wielerheld tijdens die zogenaamde trainingstochten, in de buizen van zijn frame, vervalste papieren van het verzet vervoerde, die bestemd waren voor onderduikers.

Gino Bartali smokkelde met name vaak identiteitspapieren naar een nonnenklooster in Assisi. Daar zaten veel joodse gezinnen ondergedoken.

Gevangenis

Helaas verliepen Bartali’s smokkeltochten niet altijd vlekkeloos. Tweemaal werd hij toch gearresteerd. De eerste keer liep het met een sisser af: een hoge militair die een grote fan van Bartali was, zorgde ervoor dat de wielerkampioen vrij kwam.

De gevolgen van zijn tweede arrestatie waren heel wat dramatischer. Ditmaal werd hij in de gevangenis zwaar gemarteld en ondervraagd door de beruchte fascistische militieleider Mario Carita.

Bartali vreesde voor zijn leven, maar liet toch niets los over zijn illegale praktijken. Uiteindelijk besloten de fascisten om hem weer vrij te laten. Ook na deze gruwelijke ervaringen ging Bartali verder met zijn verzetswerk.

Zwijgzaam

Na de Tweede Wereldoorlog was Gino Bartali in het openbaar zeer zwijgzaam over zijn rol in het verzet. Verzoeken van journalisten en historici om over de oorlogsjaren te spreken, wees hij altijd af.

Bartali had geen zin om zichzelf op z’n borst te kloppen. Hij vond zichzelf geen grotere held dan zijn vrienden en familieleden, die ook hun leven hadden gewaagd in de strijd tegen het fascisme.

Toen Gino Bartali in 2000 op 85-jarige leeftijd overleed, was het daarom nog onduidelijk, hoe groot de rol van de wielerkampioen indertijd daadwerkelijk was in het verzet.

Giorgio Nissim

Dat veranderde in de daaropvolgende jaren, toen er verschillende publicaties verschenen over de Joodse accountant Giorgio Nissim, die tijdens de Tweede Wereldoorlog vervalste identiteitskaarten aan het verzet leverde.

Uit documenten die in de nalatenschap van Nissim werden aangetroffen, werd duidelijk hoe intensief hij tijdens de oorlog had samengewerkt met Bartali.

Inmiddels hebben onderzoekers vastgesteld dat Bartali met zijn koerierswerk voor het verzet de levens heeft gered van minstens 400 onderduikers.